موسیقی ایرانی

ردیف موسیقی ایرانی

موسیقی ردیف از دوره‌ی آقا علی‌اکبر فراهانی که در زمان ناصرالدین شاه نوازنده‌ی برجسته‌ی تار بود آغاز شد.

میرزا تقی خان فراهانی امیرکبیر برای نشر موسیقی او را به دربار دعوت کرد. پس از آن دو پسر علی‌اکبر خان به نام‌های میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله این موسیقی را آموختند.

به طور کلی می‌توان گفت ردیف با واژه‌ی رپرتوار در موسیقی غربی هم معنی است و به طرز قرار گرفتن آهنگ‌ها و نغمه‌های موسیقی گفته می‌شود. هر یک از این آهنگ‌ها که به آن گوشه می‌گویند جزئی از یک دستگاه یا آواز هستند.

همانطور که گفته شد خاندان فراهانی از اولین راویان ردیف ایرانی بودند.

امروزه ردیف میرزا عبدالله، ردیف استاد ابوالحسن صبا، رویف شهنازی و دواری کاربرد زیادی دارند و بیشتر در موسسه‌های موسیقی از این کتاب‌ها برای آموزش استفاده می‌کنند.

دستگاه‌های موسیقی ایرانی

دستگاه به مجموعه‌ای از گوشه‌ها گفته می‌شود که در گام، کوک و فواصل نت‌ها با هم هماهنگی و هارمونی دارند.

هفت دستگاه در موسیقی ایرانی وجود دارد:

  • دستگاه شور

همانطور که از اسمش پیداست موسیقی‌هایی که در این دستگاه ساخته می‌شوند پر از شور و هیجان و انرژی هستند.

همچنین این دستگاه یکی از مهم‌ترین دستگاه‌های ایرانی به شمار می‌رود و معمولا می‌گویند مادر همه‌ی دستگاه‌ها می‌باشد.

زیرا 5 آواز از دستگاه شور به وجود آمده است.

  • نوا

این دستگاه شباهت بسیار زیادی با دستگاه شور دارد. اگر بخواهید تفاوت‌های دستگاه نوا و شور را تشخیص دهید باید دستگاه شور را کامل بشناسید.

آلبوم «نوا مرکب خوانی» از آثار استاد محمدرضا شجریان و «کنسرت نوا» از حسین علیزاده و همچنین آلبوم «نینوا» دوباره از آثار استاد حسین علیزاده از نمونه‌های دستگاه نوا هستند.

  • ماهور

دستگاه ماهور یکی از معروف‌ترین و گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است که در ردیف‌های گوناگون در حدود 50 گوشه دارد و به علت حالت و ملودی روانی که دارد به صورت موسیقی شاد نواخته می‌شود.

  • چهارگاه

بعضی از دستگاه‌ها را باید در ساعت خاصی از شبانه روز گوش کنیم. دستگاه چهارگاه برای اول صبح و زمانی که تازه از خواب بیدار شدید و حالتی بسیار کسل دارید بسیار مناسب است و حال شما را خوب می‌کند.

آلبوم «دستان» استاد محمدرضا شجریان از نمونه‌ی این دستگاه است.

  • همایون

دستگاه همایون معمولا دارای حالتی غم‌انگیز و محزون است. این دستگاه گوشه‌های متعددی دارد و گوشه‌ی عشاق اوج این دستگاه به شمار می‌رود.

آلبوم بیداد استاد پرویز مشگاتیان یکی از مشهورترین آثاری است که در این دستگاه ساخته شده است.

  • راست پنجگاه

راست پنجگاه دستگاهی است که شباهت زیادی به ماهور دارد. نت‌های این دستگاه کاملا شبیه به نت‌های دستگاه ماهور است اما گردش ملودی آن‌ها با هم تفاوت دارد.

آلبوم «راز و نیاز» اثر مشترک حسین علیزاده و علیرضا افتخاری از نمونه‌ی این دستگاه است.

  • سه گاه

بسیاری می‌گویند که دستگاه سه گاه از چهارگاه گرفته شده و همان حالت بیدار کننده دستگاه چهارگاه را دارا است.

البته ناگفته نماند که در بعضی جاها سه گاه حالت شور و وجد هم دارد و آن هم به خاطر جابه جا شدن چند نت است.

آهنگ رسوای زمانه علیرضا قربانی با همکاری همایون خرم در این دستگاه است.

پنج آواز متعلق به دستگاه های موسیقی ایرانی

۱ _ آواز ابوعطا، متعلق به دستگاه شور (درجه دوم)

۲ _ آواز بیات ترک (بیات زند)، متعلق به دستگاه شور، (درجه سوم)

۳ _ آواز افشاری، متعلق به دستگاه شور، (درجه چهارم)

۴ _ آواز دشتی، متعلق به دستگاه شور، (درجه پنجم)

۵ _ آواز بیات اصفهان، متعلق به دستگاه همایون، (درجه چهارم)

مفهوم درجاتی که در بالا نوشته شده

برای مثال در بالا نوشته شده که آواز بیات ترک متعلق به درجه‌ی سوم دستگاه شور است. منظور این است که نت شاهد در آواز بیات ترک درجه‌ی سوم دستگاه شور است.

نت شاهد : نت شاهد نتی است که در گردش ملودی بیشتر از بقیه نت‌ها به گوش می‌رسد و به عبارتی ملودی در محور آن گسترش می‌یابد.