کمانچه

کمانچه یکی از سازهای اصلی ایرانی به شمار می‌رود و شاید بتوان گفت که بعد از تار پرکاربردترین و مهم‌ترین ساز موسیقی ایرانی است.

کمانچه تا اوایل قرن 14 خورشیدی (1900 میلادی) سه سیم داشت و پس از ورود ویولن به ایران از این ساز الگوبرداری کردند و کمانچه‌های 4 سیم شکل گرفتند. البته ناگفته نماند که پیش از این کمانچه‌هایی وجود داشتند که شش سیم داشتند ولی کم‌کم به فراموشی سپرده شدند.

در این مقاله نگاهی می‌اندازیم به چگونگی نواختن کمانچه و اجزای مختلف این ساز.

نواختن کمانچه

نوازنده این ساز در حالت نشسته ساز را به طور عمودی در دست چپ خود می‌گیرد و انگشت‌های همین دستش در طول دسته‌ی ساز حرکت می‌کنند و آرشه یا کمانه را در دست راست خود به صورت افقی در حرکات رفت و برگشت بر روی سیم ها می‌کشد.

همچنین پایه‌ای به شکل میله‌ی فلزی در زیر ساز تعبیه شده که روی زمین یا پای نوازنده فرار می‌گیرد.

کاسه اصلی‌ترین بخش این ساز است. اندازه‌ی کاسه و جنس چوب آن متغیر است و تثبیت شده نیست .

شکل کاسه معمولا به صورت کروی و یا مخروطی ناقص است و قطر بیرونی این کاسه معمولا 20 سانتی‌متر است. البته همانطور که گفته شد اندازه‌ی کاسه کمانچه‌ها متفاوت است و چیزی نیست که تثبیت شده باشد.

دسته‌ی کمانچه برخلاف کاسه‌ی این ساز معمولا به یک شکل ساخته می‌شود و جنس آن از چوب گردو و مخروطی شکل است و قطر آن در شیطانک 35 میلی‌متر، در محل اتصال به کاسه 30 میلی‌متر و طول آن معمولا 31 سانتی‌متر می‌باشد.

روی دهانه‌ی کمانچه پوست کشیده می‌شود (معمولا از جنس پوست شکم گاو، پوست ماهی و …)

خرک این ساز روی همین پوست قرار می‌گیرد و سیم‌ها با فشار خود، خرک را روی پوست نگه می‌دارند و این ساز به وسیله‌ی یک پایه که در قسمت سیم‌گیر به کاسه وصل می‌شوند روی پای نوازنده یا زمین قرار می‌گیرد.

آرشه کماتچه که بعضی اوقات کمانه نیز نامیده می‌شود از یک چوب تشکیل شده که از یک طرف انحنا دارد و معمولا 60 سانتی‌متر است و جنس موی آن معمولا از دم اسب می‌باشد. موی آرشه کمانچه برخلاف سازهای زهی غربی روی چوب محکم کشیده نشده و نوازنده می‌تواند در هنگام نوازندگی به تناسب روی سیم‌ها فشار وارد کند.

کمانچه

قسمت‌های مختلف کمانچه

کاسه: همانطور که گفته شد معمولا به دو شکل کروی یا مخروطی ناقص ساخته می‌شود. سطح بیرونی کاسه معمولا با صدف یا استخوان تزئین می‌شود. در برخی از کمانچه ها پشت کاسه باز است و صدا دهی قوی‌تری دارد.

خرک: جنس خرک معمولا چوب یا استخوان است که 4 سانتی‌متر طول و 2 سانتی‌متر ارتفاع دارد که روی پوست قرار می‌گیرد.

خرک را کمی کج روی پوست قرار می‌دهند تا طول سیم اول را کمتر و طول سیم چهارم را بیشتر کند. همچنین شیارهایی روی خرک وجود دارند که فاصله‌ی سیم‌ها را نسبت به هم ثابت نگه دارد.

دسته: مانند لوله‌ی توپر و از جنس چوب است. 25 سانتی‌متر طول و 3 سانتی‌متر قطر دارد و به حالت مخروط وارونه ساخته می‌شود. از یک طرف به کاسه و از طرف دیگر به سرپنجه وصل می‌شود.

سرپنجه: در ابتدای طول دسته قرار می‌گیرد و از جنس چوب است. سطح روی آن توخالی است و در هر طرف آن 2 گوشی کوک (گوشی‌ها نیز از جنس چوب هستند) قرار دارد.

در قسمت بالای سرپنجه زائده‌ای به نام صراحی یا تاج وجود دارد که طول ساز را بیشتر می‌کند.

شیطانک: استخوان یا چوب باریک یا کم ارتفاعی به عرض دسته که بین سرپنجه و دسته قرار می‌گیرد. شیارهای کم عمقی روی آن وجود دارند که سیم‌ها از آنها عبور می‌کنند و به گوشی‌ها می‌روند.

سیم‌‌گیرها: قطعه‌ی کوچکی از چوب یا فلز است که در انتهای بدنه‌ی کاسه نصب شده که گره یک سر سیم‌ها به آن بسته می‌شود.

ناگفته نماند که وسعت صدای این ساز نزدیک به سه اکتاو است و به علت وجود کوک‌های مختلف و عدم وجود پرده‌بندی در ساز تمامی فواصل موسیقی شرقی (پرده و نیم پرده و ربع پرده) با این ساز قابل اجرا هستند.

کمانچه